DIETA W ZESPOLE JELITA DRAŻLIWEGO – CO JEŚĆ A CZEGO UNIKAĆ?

CO TO JEST ZESPÓŁ JELITA DRAŻLIWEGO?

Zespół jelita drażliwego (ZJD, IBS Irritable Bowel Syndrome) to powszechna choroba jelit o nieznanych przyczynach. Obejmuje szereg objawów takich, jak ból w jamie brzusznej, wzdęcia,  uczucie wypełnienia, a także biegunkę i zaparcia. IBS ma charakter nawrotowy i stanowi duże utrudnienie w codziennym funkcjonowaniu.

Osoby cierpiące na zespół jelita drażliwego są także narażone na współwystępowanie innych dolegliwości związanych z przewodem pokarmowym, do których należą: choroba refluksowa przełyku, niestrawność, zgaga, mdłości i nietrzymanie moczu. Przebieg zespołu jelita drażliwego można złagodzić odpowiednią dietą, zmianą stylu życia i probiotykoterapią.

Zespół jelita drażliwego może przyjmować trzy postaci: biegunkową, zaparciową oraz mieszaną. Każda z nich charakteryzuje się  zaburzeniami w przebiegu wypróżniania odpowiednio do ich nazw.

Diagnoza  IBS najczęściej polega na wykluczeniu wszystkich innych chorób, które mogą powodować podobne dolegliwości poprzez odpowiednie badania diagnostyczne. W tym celu lekarze najczęściej przeprowadzają diagnozę w kierunku celiakii, chorób zapalnych jelit, SIBO, obecności pasożytów w jelitach a czasem – nietolerancji pokarmowych.

DIETA PRZY NADWRAŻLIWYM JELICIE – OGÓLNE WSKAZÓWKI

Dietą w przy jelicie drażliwym zakłada wyeliminowanie składników diety, które mogą nasilać dolegliwości. Należą do nich: błonnik, kofeina, tłuszcz, alkohol, ostre przyprawy, a także cała grupa produktów mogących powodować fermentację w jelitach, wspólnie określanych jako FODMAP (Fermentable Oligosaccharides Disaccharides Monosaccharides Polyols).

DIETA O NISKIM UDZIALE FODMAP

Dieta o niskim udziale FODMAP uważana jest za jedną z najskuteczniejszych interwencji dietetycznych opartych na dowodach naukowych. Jej głównym założeniem jest wyeliminowanie produktów zawierających fruktany, galaktooligosacharydy, laktozę, fruktozę i alkohole wielowodorotlenowe (sorbitol, mannitol, maltitol, ksylitol i izomalotę).

W poniższej tabeli przedstawiam produkty bogate w FODMAP i ich alternatywy o niskiej zawartości składników fermentujących.

FODMAP Produkty o wysokiej zawartości FODMAP Produkty o niskiej zawartości FODMAP
Owoce i słodycze Owoce: brzoskwinia, mango, gruszka, owoce konserwowe, owoce w syropie, arbuz, jabłko, morela, awokado, wiśnia, liczi, gruszka, nektaryna, brzoskwinia, śliwka,

Substancje słodzące: miód, fruktoza, syrop kukurydziany, izomaltoza, maltitol, mannitol, sorbitol, ksylitol i inne substancje słodzące kończące się „-ol”

Skoncentrowane źródła fruktozy: koncentraty soków owocowych, duże porcje owoców, suszone owoce, soki owocowe

Owoce: banan, jagody, winogrona, grejpfruty, melon, kiwi, cytryna, limonka, pomarańcza, malina, truskawka, pomelo, ananas, winogrona, rabarbar,

 

Substancje słodzące: syrop klonowy, wszelkie substancje słodzące niezawierające polioli

 

 

Nabiał Mleko i produkty mleczne (krowie i kozie) zawierające laktozę, desery na bazie mleka, Mleko i produkty mleczne bez laktozy, napoje roślinne, twarde sery i twarogi
Warzywa Warzywa: karczochy, szparagi, buraki, brokuły, kapusta brukselska, kapusta, koper włoski, czosnek, por, cebula, groch, szalotka

Rośliny strączkowe: fasola czerwona, biała, ciecierzyca, soczewica, soja, groch

Warzywa: pędy bambusa, papryka, seler, szczypiorek,  bakłażan, cukinia, rzodkiewka, rukola, marchewka, pomidor, ziemniaki, dynia, zielona fasola, sałata, pasternak, dynia, ogórek,

 

 

Orzechy i nasiona Migdały, orzechy laskowe, nerkowce, pistacje, Orzechy: macadamia, arachidowe, brazylijskie, włoskie, pekan, pini,

 

Nasiona: dyni i słonecznika (nie więcej niż 50  na dobę)

Zboża Żyto i produkty na jego bazie, płatki owsiane błyskawiczne, zboża ekspandowane, płatki kukurydziane i słodkie płatki śniadaniowe, batoniki zbożowe i musli, pszenica i produkty na jej bazie w dużych ilościach (powyżej 40 g)

 

Zboża bezglutenowe (np. ryż, komosa ryżowa, kasza jaglana, kasza gryczana) oraz mąki z nich zrobione (np. gryczana, jaglana, ryżowa), pieczywo bezglutenowe, pieczywo LOW FODMAP, pszenica i produkty na jej bazie w dużych ilościach (poniżej 40 g)

 

Wszystkim osobom cierpiącym na zespół jelita drażliwego polecam ściągnięcie aplikacji „Monash University FODMAP diet”. Jest to narzędzie stworzone przez wiodący ośrodek naukowy zajmujący się badaniem zawartości składników fermentujących w poszczególnych produktach i dostarcza aktualnych informacji na ten temat.

CO JEŚĆ PODCZAS BIEGUNKI W ZJD?

Dieta w trakcie biegunki powinna być nastawiona przede wszystkim na uzupełnianie uciekających składników mineralnych. Poleca się picie dużej ilości wody w temperaturze pokojowej oraz elektrolitów w postaci płynnej.

W kontekście diety podczas biegunki możemy spotkać się z różnymi opiniami. Część specjalistów poleca kontynuowanie zwyczajnej, zdrowej diety inni – ograniczenie jej do kilku produktów. I w jednym i w drugim przypadku najważniejszą zasadą będzie to, aby dieta była po prostu lekkostrawna.

DIETA BRAT

Przy okazji biegunek warto wspomnieć o diecie BRAT, której nazwę tworzą pierwsze litery produktów szczególnie polecanych w tym czasie. Są to odpowiednio: banany, ryż, jabłka (apple) i tosty z jasnego chleba. Czasem taką dietę wzbogaca się również o chudy nabiał, herbatę oraz chude mięso drobiowe. Należy pamiętać, że takie postępowanie dietetyczne jest rozwiązaniem przejściowym i powinno się z niej korzystać w okresach nasilonej biegunki. Dłuższe ograniczenie produktów zwiększa ryzyko niedoborów pokarmowych.  

DIETA PRZY ZAPARCIACH

Żywienie w zaparciach opiera się przede wszystkim na dostarczeniu odpowiedniej ilości płynów i błonnika. Błonnik jest składnikiem produktów roślinnych, który pełni w naszym organizmie wiele funkcji. Nie ulega co prawda trawieniu w przewodzie pokarmowym, ale reguluje pracę jelit, oczyszcza je i wspomaga formowanie mas kałowych. W przypadku zaparć zaleca się jego spożycie w ilościach 30 – 40 g na dobę.

Do produktów bogatych w błonnik zaliczamy pełnoziarniste zboża, kasze, otręby i płatki na bazie zbóż oraz wszystkie warzywa i owoce. Aby uzyskać odpowiednio dużą ilość błonnika, należy w ciągu dnia spożyć:

– ok. 200 g świeżych owoców,
– kilka sztuk owoców suszonych,
– 400 g warzyw,
– oraz co najmniej 100 g produktów pełnoziarnistych,

 Do diety można włączyć również otręby pszenne oraz suszone śliwki, które szczególnie pobudzają perystaltykę jelit. Na czas zaparć należy wykluczyć wszystkie produkty wchodzące w skład diety BRAT, ze względu na ich właściwości zapierające.

W przypadku zaparć należy pamiętać o odpowiedniej ilości płynów, które powodują uwodnienie treści pokarmowej. W trakcie zaparć zaleca się wypijanie co najmniej 2 l niegazowanej wody dziennie. Dodatkowo, można przygotować świeżo wyciskane soki na bazie owoców i warzyw.

ŻYWIENIE W POSTACI MIESZANEJ IBS

Postać mieszana zespołu jelita drażliwego polega na naprzemiennym występowaniu zaparć i biegunek. Podstawową zasadą żywienia w okresach nasilenia objawów jest dieta lekkostrawna z ograniczeniem produktów fermentujących oraz spożywanie regularnych posiłków. W tym czasie, jak i w przebiegu całej choroby, należy unikać produktów smażonych, tłustych wysokokalorycznych i wysoko przetworzonych.

IBS I DIETA – PRZYKŁADOWY JADŁOSPIS

Pomimo wielu ograniczeń, dieta w zespole jelita drażliwego wcale nie musi być monotonna, skomplikowana i niesmaczna. Ze względu na częstość występowania tej choroby, w Internecie możemy znaleźć mnóstwo pomysłów na dania, które nie zawierają składników fermentujących. Poniżej przedstawiam Wam przykładowy jadłospis na jeden dzień o kaloryczności 1700 kcal.

Śniadanie – placuszki ryżowe

Składniki:
– 1 banan (120 g),
– 1 jajo kurze,
– 40 g płatków ryżowych,
– 10 g mąki ryżowej,
– 5 g oleju rzepakowego.

Przygotowanie: Płatki ryżowe zalewamy wrzątkiem tak, aby woda sięgała 1 cm ponad poziom płatków. Do oddzielnego naczynia wbijamy jajko, dodajemy banana mąkę ryżową, a następnie namoczone wcześniej płatki ryżowe. Wszystkie składniki blendujemy na gładką masę, z której smażymy małe placuszki na niewielkiej ilości oleju.

II śniadanie – Jajecznica LOW FODMAP

Składniki:
– 2 jaja kurze,
– 1 pomidor,
– 1 łyżeczka szczypiorku,
– 2 wafle ryżowe,
– 5 g oleju rzepakowego,
– przyprawy.

Przygotowanie: Kroimy pomidory w kostkę i podsmażamy na oleju. Wbijamy do nich jajka i podsmażamy według uznania. Jajecznicę posypujemy szczypiorkiem i jemy z dodatkiem wafli ryżowych.

Obiad – kurczak zapiekany z warzywami i serem mozzarella

Składniki:
– 100 g piersi z kurczaka,
– 50 g ryżu basmati,
– 25 g sera mozzarella,
– ½ cukinii,
– 1 pomidor,
– 10 g oliwy z oliwek,
– ulubione przyprawy.

Przygotowanie: Pomidory, cukinię oraz ser mozzarella kroimy w plastry. Gotujemy ryż według instrukcji na opakowaniu, a następnie odcedzamy. Kurczaka kroimy w cienkie paski, posypujemy ulubionymi przyprawami i podsmażamy na oliwie z dwóch stron tak, aby mięso było ścięte, ale nie wysuszone. W małym naczyniu żaroodpornym układamy kolejny ryż, kurczaka, warzywa i mozzarellę. Całość zapiekamy w temperaturze 180 stopni przez 15-20 minut.

Podwieczorek – kasza jaglana z truskawkami i orzechami

Składniki:
– 200 ml mleka bez laktozy (lub napoju roślinnego),
– 50 g kaszy jaglanej,
– 100 g mrożonych truskawek,
– 1 łyżka syropu klonowego,
– 20 g orzechów

Przygotowanie: kaszę jaglaną dokładnie płuczemy w zimnej wodzie, aż będzie ona zupełnie przejrzysta. Wsypujemy kaszę do garnka, zalewamy mlekiem i gotujemy na małym ogniu pod przykryciem, aż kasza będzie całkowicie miękka. W oddzielnym garnuszku gotujemy truskawki z syropem klonowym do konsystencji dżemu. Kaszę mieszamy z gotowym dżemem i posypujemy orzechami.

Kolacja – kanapki na chlebie gryczanym z twarożkiem i warzywami

Składniki:
– 2 kromki chleba gryczanego z kaszy gryczanej niepalonej,
– 70 g twarogu półtłustego,
– 2 łyżki jogurtu naturalnego bez laktozy,
– 2 ogórki kiszone,
– 2 rzodkiewki,
– 2 liście sałaty lodowej,
– ulubione przyprawy,
– 1 łyżka pokrojonego szczypiorku.

Przygotowanie: Chleb gryczany przygotowujemy według tego przepisu. Twaróg mieszamy z jogurtem naturalnym. Kroimy w kostkę warzywa i mieszamy z twarożkiem. Podajemy kanapki z gotowym twarożkiem oraz sałatą lodową.

PROBIOTYKI W IBS – DLACZEGO WARTO JE BRAĆ?

Leczenie zespołu jelita drażliwego obejmuje również probiotykoterapię, czyli przyjmowanie preparatów zawierających odpowiednie szczepy bakterii, które wspomagają pracę jelit. Ich rolą jest m.in. uszczelnianie ściany nabłonka jelitowego, poprawa funkcjonowania śluzówki przewodu pokarmowego, stymulacja układu odpornościowego oraz produkują niektóre składniki odżywcze i poprawiają ich wchłanianie.

Do czynników branych pod uwagę w patofizjologii ZJD zaliczane są zmiany mikroflory jelitowej. Uważa się, że zmiany w składzie mikrobioty mogą mieć związek z powstawaniem objawów zespołu jelita drażliwego [1].

Są znane szczepy bakterii, które mogą korzystnie wpływać na stan jelit. Należą do nich m.in.: Saccharomyces boulardii, Bifidobacterium breve BR03, Lactobacillus plantarum LP01 i 299v, E.coli (DSM17252) i Enterococcus faecalis (DSM 16440) oraz kilka innych przebadanych szczepów. Jednak oprócz samej zawartości odpowiednich szczepów, liczy się również sposób ich przechowywania oraz postać, w jakiej się znajdują (np. kapsułki odporne na działanie soku żołądkowego, dzięki czemu probiotyki są uwalniane dopiero w jelitach).

Wszystkie z tych wymogów, zarówno zawartości jak i odpowiedniego opakowania szczepów bakterii spełnia probiotyk Zdrovit Lacium Forte. Dodatkowo, preparat ten wypada bardzo dobrze w badaniach na realną zawartość deklarowanych dawek poszczególnych szczepów bakterii, w przeciwieństwie do 89% preparatów dostępnych na rynku (dane raportu NIK o dopuszczeniu do obrotu suplementów diety).

Probiotyki warto stosować również w obecności prebiotyków, czyli substancji które stanowią pożywkę dla bakterii. Rolę prebiotyków mogą pełnić produkty spożywcze takie, jak fermentowane produkty mleczne (np. kefir) kiszonki, inulina oraz większość produktów bogatych w błonnik oraz suplementy zawierające składniki, które korzystnie wpływają na rozwój dobrej mikroflory jelitowej np. Ibesan.

PODSUMOWANIE

Poprzez dietę jesteśmy w stanie zmniejszyć uciążliwość dolegliwości żołądkowo-jelitowych w przebiegu zespołu jelita drażliwego. Najkorzystniejszym rozwiązaniem żywieniowych jest dieta o niskiej zawartości składników fermentujących (FODMAP), która wyraźnie zmniejsza częstotliwość objawów. W przypadku biegunek i zaparć należy wprowadzić dodatkowe modyfikacje diety, które mogą przyspieszyć ustąpienie dolegliwości. Warto również rozpatrzyć wprowadzenie probiotyków oraz prebiotyków w diecie.

ŹRÓDŁA

  1. Dudzińska E. Wpływ mikroflory jelitowej na rozwój zespołu jelita drażliwego. Medycyna Środowiskowa – Environmental Medicine 2016, Vol. 19, No. 3
  2. Halmos EP, Power VA, Sheperd Sj, et al. A diet low in FODMAPs reduces symptoms of irritable bowel syndrome. Gastroenterol 2014:146:67-75.
  3. Sheperd SJ, Gibson PR. Fructose malabsorption and symptoms of irritable bowel syndrome: guidelines for effective dietary managment. J Am Diet Assoc 2006;106:1631-9.
  4. Barrett JS. Extending our knowledge of fermentable, short-chain carbohydrates for managing gastrointestinal symptoms. Nutr Clin Pract 2013; doi: 10.1177/ 0884533613485790.
  5.  Magge S, Lembo A, Low-FODMAP Diet for Treatment of Irritable Bowel Syndrome. Gastroenterol Hepatol (N Y). 2012 Nov; 8(11): 739–745.
  6. H. Ciborowska, A. Rudnicka „Dietetyka Żywienie Zdrowego i Chorego Człowieka”.PZWL 2014
  7. Gawęcki J. (red.): Żywienie człowieka. Podstawy nauki o żywieniu. Wydawnictwo PWN, Warszawa 2010
  8. Raport Naczelnej Izby Kontroli o dopuszczeniu suplementów diety 10 litego2017

Obejrzyj bezpłatny webinar

"Jak skutecznie schudnąć dzięki zmianie nawyków żywieniowych"

Webinar dostępny tylko do 7.11